Perystaltyka jelit to rytmiczne skurcze mięśni przewodu pokarmowego, które przesuwają jego zawartość w odpowiednim kierunku. Gdy pasaż jelitowy jest zbyt wolny, mogą pojawiać się zaparcia, uczucie ciężkości czy wrażenie niepełnego wypróżnienia. W takich sytuacjach znaczenie ma przede wszystkim sposób żywienia.
Produkty bogate w błonnik pokarmowy, takie jak warzywa, owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe, nasiona i rośliny strączkowe, pomagają utrzymać prawidłową pracę jelit. W kontekście zaparć szczególnie dobrze przebadane są m.in. kiwi, suszone śliwki, psyllium oraz pieczywo żytnie. U części osób również kawa może krótkotrwale pobudzać motorykę jelita grubego. Znaczenie mają także odpowiednia podaż płynów, regularny ruch oraz stopniowe zwiększanie ilości błonnika w diecie. [1–4,12]
Warto jednak pamiętać, że „przyspieszenie perystaltyki” nie zawsze powinno być celem samym w sobie. Ważniejsza jest regularna i komfortowa praca przewodu pokarmowego, bez bólu, nadmiernego parcia i uczucia niepełnego wypróżnienia.
Co to jest perystaltyka jelit i skąd biorą się problemy?
Perystaltyka jelit to rytmiczne skurcze mięśni przewodu pokarmowego, dzięki którym jego zawartość przesuwa się w odpowiednim kierunku. W kontekście wypróżniania szczególne znaczenie ma motoryka jelita grubego, ponieważ wpływa ona na tempo przesuwania mas kałowych i częstotliwość oddawania stolca.
Jeżeli pasaż jelitowy jest zbyt wolny, treść pokarmowa dłużej pozostaje w jelicie grubym, gdzie wchłaniana jest z niej woda. W efekcie stolec może stawać się twardszy, suchszy i trudniejszy do wydalenia.
Na pracę jelit wpływają m.in. sposób żywienia, ilość błonnika i płynów, aktywność fizyczna, regularność posiłków, stres, przyjmowane leki, niektóre choroby oraz zaburzenia funkcjonowania przewodu pokarmowego. [1,2]
Objawy zaparć
Zaparcia nie oznaczają wyłącznie zbyt rzadkich wizyt w toalecie. Mogą wiązać się również z trudnością w oddawaniu stolca, nadmiernym parciem czy uczuciem niepełnego wypróżnienia. [1]
Do typowych objawów należą:
- mniej niż 3 wypróżnienia w tygodniu,
- twardy lub grudkowaty stolec,
- konieczność silnego parcia podczas wypróżniania,
- uczucie niepełnego wypróżnienia,
- wrażenie przeszkody lub blokady w odbytnicy,
- potrzeba stosowania dodatkowych sposobów ułatwiających wypróżnienie.
Jeżeli zaparcia pojawiają się nagle, utrzymują się przez dłuższy czas albo towarzyszą im objawy alarmowe, takie jak krew w stolcu, niezamierzona utrata masy ciała, niedokrwistość czy silny ból brzucha, wymagają konsultacji lekarskiej.
Produkty przyspieszające perystaltykę – co warto jeść?
Sposób żywienia może istotnie wpływać na regularność wypróżnień, ale nie chodzi wyłącznie o zwiększenie ilości błonnika. Znaczenie ma również jego rodzaj, zdolność wiązania wody, stopień fermentacji w jelicie oraz to, z jakich produktów pochodzi.
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności uznaje 25 g błonnika dziennie za ilość odpowiednią dla prawidłowej pracy jelit u osób dorosłych [4]. W praktyce najlepiej dostarczać go z różnych źródeł: warzyw, owoców, pełnoziarnistych produktów zbożowych, nasion i roślin strączkowych.
Więcej informacji o komponowaniu codziennego jadłospisu znajdziesz w artykule o diecie wspierającej zdrowe jelita.
Błonnik i suszone śliwki – klasyczne wsparcie przy zaparciach
Błonnik pokarmowy wspiera regularność wypróżnień na kilka sposobów. Część jego frakcji wiąże wodę i zwiększa objętość stolca, inne są fermentowane przez mikrobiotę jelitową. Dzięki temu mogą sprzyjać powstawaniu bardziej miękkiego stolca i ułatwiać jego przesuwanie przez jelito. [1,2]
Dobrym przykładem są suszone śliwki. Oprócz błonnika zawierają również sorbitol – alkohol cukrowy, który jest niecałkowicie wchłaniany w jelicie cienkim. Zwiększa on ilość wody pozostającej w świetle jelita, dzięki czemu stolec staje się bardziej miękki i łatwiejszy do wydalenia. Suszone śliwki są jednym z produktów uwzględnionych w najnowszych wytycznych żywieniowych dotyczących przewlekłych zaparć. [1]
W diecie osób z zaparciami dobrze sprawdza się także psyllium, czyli łuska babki jajowatej. Jest źródłem błonnika rozpuszczalnego o dużej zdolności wiązania wody. Po połączeniu z płynem pęcznieje i tworzy żel, który zwiększa objętość treści jelitowej, poprawia konsystencję stolca i ułatwia wypróżnienie. W wytycznych AGA i ACG psyllium jest najlepiej udokumentowanym spośród ocenianych preparatów błonnikowych stosowanych przy przewlekłych zaparciach. Podczas jego stosowania trzeba pamiętać o odpowiedniej podaży płynów. [2]
Na uwagę zasługuje również kiwi. Owoce te dostarczają błonnika, a ich ściany komórkowe mają dużą zdolność zatrzymywania wody. Zawierają także aktynidynę – enzym proteolityczny uczestniczący w trawieniu białek.
W międzynarodowym randomizowanym badaniu obejmującym osoby zdrowe, osoby z zaparciem czynnościowym oraz IBS z przewagą zaparć spożywanie 2 zielonych kiwi dziennie przez 4 tygodnie zwiększało liczbę pełnych spontanicznych wypróżnień o około 1,5 tygodniowo u osób z zaparciem czynnościowym i o około 1,7 u osób z IBS-C. Jednocześnie obserwowano poprawę komfortu ze strony przewodu pokarmowego. [3]
W aktualnych wytycznych BDA wskazuje się również pieczywo żytnie. W badaniach zwiększało ono częstotliwość wypróżnień w porównaniu z pieczywem pszennym, choć efekt był niewielki, a u części badanych nasilały się objawy ze strony przewodu pokarmowego. [1]
Kiszonki i produkty fermentowane – czy mogą wspierać pracę jelit?
Kefir, jogurt naturalny, kiszona kapusta, kimchi czy kiszone ogórki mogą być wartościowym elementem diety wspierającej pracę przewodu pokarmowego.
Podczas fermentacji mikroorganizmy rozkładają część cukrów, wytwarzając m.in. kwasy organiczne – przede wszystkim kwas mlekowy, a w niektórych produktach także kwas octowy. Mogą powstawać również bioaktywne peptydy, egzopolisacharydy i inne metabolity wpływające na właściwości produktu. Fermentacja może ponadto zwiększać dostępność części składników odżywczych i ułatwiać trawienie niektórych składników produktu.
Dobrym przykładem jest kefir. W niewielkim badaniu pilotażowym przeprowadzonym u osób z przewlekłymi zaparciami spożywanie 500 ml kefiru dziennie przez 4 tygodnie wiązało się ze zwiększeniem częstotliwości wypróżnień, poprawą ich regularności i konsystencji stolca oraz ograniczeniem stosowania środków przeczyszczających. U osób z wolnym pasażem jelitowym zaobserwowano również skrócenie czasu pasażu przez jelito grube. Ze względu na niewielką liczebność badania wyniki należy jednak interpretować ostrożnie. [10]
W przypadku fermentowanych warzyw, takich jak kiszona kapusta czy kimchi, dodatkową zaletą jest to, że zachowują one błonnik pokarmowy, który zwiększa objętość treści jelitowej i stanowi substrat do fermentacji przez mikrobiotę jelita grubego. Dzięki temu kiszonki łączą cechy produktów bogatych w błonnik z produktami poddanymi fermentacji.
Kawa a perystaltyka jelit
U części osób kawa może pobudzać motorykę jelita grubego. W badaniu obejmującym zdrowych ochotników około 29% uczestników deklarowało potrzebę wypróżnienia po wypiciu kawy, a u osób reagujących na kawę obserwowano wzrost aktywności motorycznej dalszej części jelita grubego już kilka minut po jej spożyciu. Podobną reakcję obserwowano również po kawie bezkofeinowej. [12]
Nie oznacza to jednak, że kawa jest sposobem leczenia przewlekłych zaparć. Reakcja jest indywidualna, a aktualne wytyczne podkreślają brak odpowiednich randomizowanych badań oceniających kofeinę jako terapię przewlekłych zaparć. [1]
Woda i nawodnienie – ile trzeba pić?
Odpowiednie nawodnienie jest ważne dla utrzymania prawidłowej konsystencji stolca, szczególnie podczas zwiększania ilości błonnika w diecie. Ma to znaczenie zwłaszcza przy stosowaniu psyllium, które absorbuje wodę i pęcznieje. [2]
Według EFSA odpowiednie całkowite spożycie wody u zdrowych osób dorosłych wynosi około 2,0 l dziennie dla kobiet i 2,5 l dla mężczyzn. Wartości te obejmują wodę pochodzącą zarówno z napojów, jak i z żywności, dlatego nie należy interpretować ich jako konieczności wypijania dokładnie 2–2,5 l czystej wody każdego dnia. Zapotrzebowanie zwiększa się m.in. przy wysokiej temperaturze otoczenia czy większej aktywności fizycznej. [11]
Przy zaparciach ważne jest przede wszystkim unikanie niedostatecznej podaży płynów. Jednocześnie aktualne wytyczne wskazują, że dowody na to, iż samo zwiększanie ilości wypijanych płynów ponad zwyczajowe zapotrzebowanie poprawia przewlekłe zaparcia, są ograniczone. [1]
Podsumowanie – produkty, które warto włączyć do diety
| Produkt | W jaki sposób może wspierać wypróżnianie? | Jak włączyć do diety? |
|---|---|---|
| Kiwi | Dostarcza błonnika, zatrzymuje wodę w treści jelitowej; badania wskazują na poprawę częstotliwości wypróżnień. | Np. 2 kiwi dziennie. |
| Suszone śliwki | Dostarczają błonnika i sorbitolu, który działa osmotycznie. | Jako przekąska lub dodatek do owsianki. |
| Psyllium | Tworzy żel, wiąże wodę i zwiększa objętość stolca. | Wprowadzaj stopniowo i przyjmuj z odpowiednią ilością płynów. |
| Pieczywo żytnie | Może zwiększać częstotliwość wypróżnień; warto obserwować indywidualną tolerancję przewodu pokarmowego. | Jako zamiennik pieczywa z oczyszczonej mąki. |
| Warzywa i owoce | Zwiększają całkowitą podaż różnych frakcji błonnika. | Włączaj do większości posiłków. |
| Pełnoziarniste produkty zbożowe | Dostarczają błonnika i wspierają różnorodność jego źródeł w diecie. | Wybieraj płatki owsiane, kasze i produkty pełnoziarniste. |
| Kefir i inne produkty fermentowane | Mogą być wartościowym elementem diety; w małym badaniu kefir poprawiał parametry wypróżnień u osób z zaparciami. | Np. jako dodatek do śniadania lub przekąska. |
| Kawa | U części osób krótkotrwale pobudza aktywność motoryczną jelita grubego. | Zgodnie z indywidualną tolerancją; nie traktuj jej jako leczenia zaparć. |
Zioła wspomagające motorykę przewodu pokarmowego – imbir, mięta, karczoch i aloes
„Zioła na trawienie” nie są jedną grupą o tym samym działaniu: imbir wpływa przede wszystkim na opróżnianie żołądka, mięta działa rozkurczowo, karczoch może zwiększać wydzielanie żółci, a preparaty aloesowe zawierające antranoidy mają działanie przeczyszczające i wymagają szczególnej ostrożności.
Imbir
Imbir (Zingiber officinale) zawiera bioaktywne związki fenolowe, przede wszystkim gingerole i shogaole. Są one wiązane z jego wpływem na funkcjonowanie przewodu pokarmowego, w tym motorykę żołądka.
W niewielkim randomizowanym badaniu u osób z dyspepsją czynnościową imbir przyspieszał opróżnianie żołądka w porównaniu z placebo. [6] Może więc być szczególnie interesującym dodatkiem do diety u osób odczuwających po posiłku pełność czy zaleganie pokarmu. Można wykorzystywać świeże kłącze jako dodatek do potraw i napojów albo przygotowywać z niego napar.
Mięta
Mięta pieprzowa jest źródłem olejku eterycznego bogatego przede wszystkim w mentol. Olejek miętowy wykazuje działanie rozkurczowe na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego. Ma to znaczenie szczególnie w kontekście zespołu jelita drażliwego (IBS). Metaanaliza randomizowanych badań wskazuje, że olejek z mięty pieprzowej może zmniejszać ogólne objawy IBS i ból brzucha, choć jakość dostępnych dowodów oceniono jako bardzo niską. [9]
Karczoch
Karczoch kojarzony jest przede wszystkim ze wspieraniem trawienia tłuszczów poprzez wpływ na wydzielanie żółci. W małym randomizowanym badaniu u zdrowych osób standaryzowany ekstrakt z liści karczocha zwiększał wydzielanie żółci do dwunastnicy. [7] Nie oznacza to jednak, że karczoch jest środkiem „na zaparcia” – jego potencjalne zastosowanie dotyczy raczej dolegliwości dyspeptycznych i procesów związanych z trawieniem.
Aloes
Aloes wymaga największej ostrożności. Niektóre preparaty otrzymywane z wysuszonego soku liści aloesu zawierają związki hydroksyantracenowe o działaniu przeczyszczającym. Europejska Agencja Leków dopuszcza określone preparaty z wysuszonego soku aloesowego do krótkotrwałego stosowania przy sporadycznych zaparciach. [8]
Nie są to preparaty przeznaczone do codziennego wspierania pracy jelit. Przy częstych zaparciach, przyjmowaniu leków lub chorobach przewodu pokarmowego ich stosowanie należy skonsultować z lekarzem lub farmaceutą.
Czego unikać, gdy jelita pracują wolniej?
Problemem może być dieta, w której dominują produkty wysoko przetworzone i ubogie w błonnik, a jednocześnie brakuje warzyw, owoców, produktów pełnoziarnistych i roślin strączkowych.
Przy skłonności do zaparć warto zwrócić uwagę również na produkty tradycyjnie uznawane za zapierające, takie jak biały ryż, niedojrzałe banany, kakao, mocna czarna herbata czy napar z suszonych jagód. Nie musisz całkowicie z nich rezygnować – znaczenie ma ich ilość, cały sposób żywienia oraz indywidualna reakcja organizmu.
Jeżeli masz skłonność do zaparć, zwróć uwagę przede wszystkim na to, czy:
- w każdym dniu pojawiają się warzywa i owoce,
- wybierasz produkty zbożowe z pełnego ziarna,
- regularnie spożywasz źródła błonnika,
- pijesz wystarczająco dużo płynów,
- nie zwiększasz ilości błonnika zbyt gwałtownie.
Przy zespole jelita drażliwego (IBS) zalecenia mogą wyglądać inaczej. Jest to zaburzenie interakcji jelitowo-mózgowych, w którym niektóre produkty bogate w błonnik lub łatwo fermentujące mogą u części osób nasilać ból brzucha, wzdęcia albo zmianę rytmu wypróżnień. Dlatego sposób zwiększania podaży błonnika warto wówczas dostosować indywidualnie. Więcej praktycznych informacji znajdziesz również w artykule o diecie przy zespole jelita drażliwego (IBS).
Nawyki i aktywność fizyczna – dieta to nie wszystko
Na regularność wypróżnień wpływa nie tylko to, co znajduje się na talerzu. Jelita lubią również regularność i ruch.
Pomocne może być spożywanie posiłków o podobnych porach oraz niewstrzymywanie potrzeby wypróżnienia. Po posiłku naturalnie nasila się tzw. odruch żołądkowo-okrężniczy, dlatego u części osób właśnie po śniadaniu pojawia się potrzeba skorzystania z toalety.
Ważna jest również codzienna aktywność. Nie musi to być intensywny trening – spacer, jazda na rowerze, pływanie czy po prostu zwiększenie liczby kroków w ciągu dnia to dobry sposób na ograniczenie siedzącego trybu życia.
Suplementy: probiotyki i maślan sodu – dodatkowe wsparcie dla jelit
Podstawą prawidłowej pracy przewodu pokarmowego pozostają dieta, odpowiednia podaż błonnika i płynów oraz aktywność fizyczna. W określonych sytuacjach elementem postępowania mogą być również preparaty przeznaczone do wsparcia mikrobioty i funkcjonowania jelit.
Probiotyki
Probiotyki to żywe szczepy bakterii i drożdży mające kluczowy wpływ na prawidłową pracę jelit. Pomagają one przywrócić równowagę mikroflory jelitowej, która jest kluczowa dla prawidłowego funkcjonowania układu trawiennego. Odpowiednia ilość dobroczynnych bakterii w jelitach wspiera perystaltykę, poprawia proces wypróżniania i może znacząco zmniejszyć dyskomfort związany z zaparciami. Probiotyki można znaleźć w naturalnych produktach spożywczych, takich jak jogurty naturalne, kefiry, kiszonki (np. kiszona kapusta czy ogórki) oraz fermentowane napoje na bazie soi. Alternatywnie można sięgnąć po wysokiej jakości suplementy probiotyczne, które zawierają specjalnie dobrane szczepy, takie jak Lactobacillus czy Bifidobacterium, wspierające zdrowie jelit.
Więcej na temat doboru takich preparatów przeczytasz w artykule probiotyki na jelita.
Jeśli szukasz skutecznego rozwiązania, MyBestProBIO to produkt, który wyróżnia się swoją innowacyjną formułą. Dzięki obecności 30 szczepów bakterii probiotycznych oraz prebiotyku wspierającego ich namnażanie, MyBestProBIO wspomaga równowagę mikroflory jelitowej. Dodatkowo, zastosowanie kapsułek DRcaps® zapewnia, że bakterie docierają do jelit w nienaruszonej formie, co zwiększa efektywność preparatu. Produkt jest szczególnie przydatny podczas antybiotykoterapii, po jej zakończeniu oraz w trakcie egzotycznych podróży, kiedy jelita potrzebują dodatkowego wsparcia.
Maślan sodu
Maślan sodu to substancja, która może być niezwykle pomocna w walce z zaparciami. Wykazuje korzystne działanie na błonę śluzową jelit, wspiera funkcjonowanie komórek nabłonkowych oraz charakteryzuje się właściwościami przeciwzapalnymi. Ponadto maślan stymuluje mikroflorę jelitową, co jest kluczowe dla prawidłowej pracy układu trawiennego.
Substancja ta powstaje naturalnie w jelitach w wyniku fermentacji bakteryjnej nierozpuszczalnych węglowodanów, jednak niewłaściwa dieta może obniżyć jej poziom, co negatywnie wpływa na zdrowie jelit.
Więcej o tym związku przeczytasz w artykule maślan sodu – działanie i właściwości wspierające jelita.
Maślan Sodu+ SR od MyBestPharm jest żywnością specjalnego przeznaczenia medycznego przeznaczoną do postępowania dietetycznego m.in. u osób z zaburzeniami przewodu pokarmowego. Zawiera kwas masłowy oraz inulinę. Zastosowana technologia mikropeletek pozwala na stopniowe uwalnianie maślanu do jelit przez około 10 godzin. Inulina jest natomiast błonnikiem pokarmowym stanowiącym pożywkę dla korzystnych bakterii jelitowych. Preparat może być elementem postępowania dietetycznego m.in. u osób z przewlekłymi zaparciami, IBS czy zaburzeniami mikrobiomu. Nie zastępuje jednak odpowiednio zbilansowanej diety ani podstawowych metod wspierania regularnych wypróżnień, takich jak właściwa podaż błonnika, płynów i codzienna aktywność.
Komentarz eksperta: Nie potrzebujesz skomplikowanego jadłospisu. Zacznij od podstaw: zwiększ udział warzyw i owoców, zamień część oczyszczonych produktów zbożowych na pełnoziarniste, regularnie sięgaj po strączki, orzechy i nasiona. Jeżeli masz problem z zaparciami, możesz również wypróbować produkty najlepiej przebadane w tym wskazaniu – kiwi, suszone śliwki lub psyllium. Pamiętaj o płynach i dbaj też o codzienny ruch oraz regularność posiłków.
FAQ – Najczęściej zadawane pytania
Co to jest perystaltyka jelit i dlaczego warto ją wspierać?
Perystaltyka jelit to rytmiczne, skoordynowane skurcze mięśni gładkich przewodu pokarmowego, które przesuwają jego zawartość. Prawidłowa motoryka umożliwia sprawne trawienie i wchłanianie składników odżywczych oraz sprzyja regularnym wypróżnieniom. Pracę jelit reguluje przede wszystkim jelitowy układ nerwowy (ENS), a uczestniczą w niej również m.in. serotonina i motylina. Na perystaltykę wpływają także dieta, podaż błonnika i płynów, aktywność fizyczna, stres, przyjmowane leki oraz stan zdrowia.
Jakie produkty najskuteczniej przyspieszają perystaltykę jelit?
Wśród najlepiej przebadanych produktów wspierających regularne wypróżnianie znajdują się kiwi, suszone śliwki i psyllium (babka jajowata). Śliwki zawierają sorbitol zwiększający ilość wody w jelicie, a psyllium wiąże wodę i zwiększa objętość stolca. Z kolei spożywanie 2 zielonych kiwi dziennie zwiększa częstotliwość pełnych spontanicznych wypróżnień u osób z zaparciami. W codziennej diecie warto uwzględniać również produkty pełnoziarniste, płatki owsiane i fermentowane produkty mleczne.
Co na lepsze trawienie – jakie produkty warto jeść codziennie?
Podstawą diety wspierającej trawienie powinny być warzywa i owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe, nasiona, orzechy oraz regularnie spożywane rośliny strączkowe. Dostarczają one różnych frakcji błonnika, który wspiera pracę jelit i stanowi substrat dla mikrobioty jelitowej. U osób dorosłych 25 g błonnika dziennie uznaje się za ilość odpowiednią dla prawidłowej pracy jelit. W praktyce warto wybierać np. płatki owsiane z owocami i nasionami chia, kefir lub jogurt naturalny z owocami, a do obiadu i kolacji dodawać porcję warzyw. Ważne jest również odpowiednie nawodnienie. Jednocześnie warto ograniczać udział w diecie produktów wysokoprzetworzonych, które często zawierają niewiele błonnika.
Czy istnieją ziołowe produkty wspomagające perystaltykę jelit?
Tak. Imbir może przyspieszać opróżnianie żołądka, mięta pieprzowa działa rozkurczowo na mięśnie przewodu pokarmowego, a karczoch zwiększa wydzielanie żółci i wspiera trawienie. Działanie przeczyszczające mają również preparaty z aloesu zawierające związki hydroksyantracenowe, ale powinny być stosowane tylko krótkotrwale i z uwzględnieniem przeciwwskazań.
Jak nawodnienie wpływa na perystaltykę – ile wody pić dziennie?
Odpowiednie nawodnienie pomaga utrzymać prawidłową konsystencję stolca. Przy niedoborze płynów stolec może stawać się twardszy i trudniejszy do wydalenia. Płyny są szczególnie ważne przy zwiększaniu podaży błonnika, zwłaszcza podczas stosowania psyllium, które wiąże wodę i pęcznieje. Zgodnie z rekomendacjami należy spożywać około 30 ml wody na każdy kilogram masy ciała. W przypadku współistniejących zaparć, należy zadbać o większą podaż płynów nawet do 3 l w ciągu dnia.
Bibliografia
- Dimidi E. i wsp. British Dietetic Association Guidelines for the Dietary Management of Chronic Constipation in Adults. Journal of Human Nutrition and Dietetics, 2025.
- Chang L. i wsp. American Gastroenterological Association-American College of Gastroenterology Clinical Practice Guideline: Pharmacological Management of Chronic Idiopathic Constipation. Gastroenterology, 2023.
- Gearry R. i wsp. Consumption of 2 Green Kiwifruits Daily Improves Constipation and Abdominal Comfort—Results of an International Multicenter Randomized Controlled Trial. American Journal of Gastroenterology, 2023.
- EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition, and Allergies. Scientific Opinion on Dietary Reference Values for carbohydrates and dietary fibre. EFSA Journal. 2010
- Miller L.E. i wsp. Effects of probiotic-containing products on stool frequency and intestinal transit in constipated adults: systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Annals of Gastroenterology, 2017.
- Hu M.L. i wsp. Effect of ginger on gastric motility and symptoms of functional dyspepsia. World Journal of Gastroenterology, 2011.
- Holtmann G. i wsp. Efficacy of artichoke leaf extract in the treatment of patients with functional dyspepsia. Alimentary Pharmacology & Therapeutics, 2003.
- European Medicines Agency. Aloes folii succus siccatus – herbal medicinal product.
- Ingrosso M.R. et al. Systematic review and meta-analysis: efficacy of peppermint oil in irritable bowel syndrome. Aliment Pharmacol Ther. 2022.
- Turan İ. i wsp. Effects of a kefir supplement on symptoms, colonic transit, and bowel satisfaction score in patients with chronic constipation: a pilot study. Turkish Journal of Gastroenterology, 2014.
Autor: Patrycja Kowalska, dietetyk
Aktualizacja: 15.09.2026