Najskuteczniejsze zioła na menopauzę to rośliny bogate w fitoestrogeny lub zawierające inne związki aktywne, które mogą łagodzić uderzenia gorąca i inne objawy menopauzy. Do najlepiej przebadanych należą:
- pluskwica groniasta,
- czerwona koniczyna,
- soja,
- szałwia,
- waleriana,
- wiesiołek dwuletni.
Dobór preparatu powinien zależeć od dominujących objawów, a przed rozpoczęciem stosowania warto sprawdzić możliwe interakcje z przyjmowanymi lekami.
Jak zioła pomagają w menopauzie?
Objawy menopauzy, takie jak uderzenia gorąca, nocne poty, zaburzenia snu czy wahania nastroju, dotyczą nawet 70–80% kobiet, a u około jednej trzeciej mają umiarkowane lub ciężkie nasilenie i mogą znacząco obniżyć jakość życia. Jak radzić sobie z menopauzą i objawami z nią związanymi? Choć leczenie hormonalne pozostaje najskuteczniejszą metodą łagodzenia objawów naczynioruchowych, nie każda kobieta może lub chce z niego korzystać. Z tego powodu wiele pacjentek sięga po preparaty roślinne.
Należy pamiętać, że określenie „zioła na menopauzę” obejmuje bardzo różne substancje. Dlatego warto wiedzieć, które z nich rzeczywiście wykazują działanie potwierdzone badaniami. Część z nich zawiera fitoestrogeny, czyli związki roślinne o budowie przypominającej estrogeny, podczas gdy inne działają poprzez odmienne mechanizmy, wpływając na układ nerwowy, termoregulację lub jakość snu.
Skuteczność poszczególnych preparatów jest zróżnicowana, a aktualne wytyczne podkreślają, że najsilniejsze dowody naukowe dotyczą jedynie wybranych standaryzowanych ekstraktów.
Najskuteczniejsze zioła na menopauzę
Pluskwica groniasta (Cimicifuga racemosa)
Pluskwica groniasta jest jednym z najlepiej przebadanych preparatów roślinnych stosowanych w łagodzeniu objawów menopauzy. Choć przez lata uważano, że działa podobnie do estrogenów, obecnie wiadomo, że jej mechanizm jest bardziej złożony i prawdopodobnie obejmuje wpływ na receptory serotoninowe oraz ośrodki termoregulacji w mózgu. Nie wszystkie preparaty zawierające pluskwicę mają jednak taką samą skuteczność.
Badania sugerują, że standaryzowane ekstrakty mogą zmniejszać częstość i nasilenie uderzeń gorąca oraz poprawiać jakość snu u części kobiet. Wyniki metaanaliz pozostają jednak niejednoznaczne, dlatego międzynarodowe wytyczne nie rekomendują ich rutynowego stosowania u wszystkich pacjentek.
Pluskwica może wspierać:
- uderzenia gorąca,
- nocne poty,
- jakość snu.
W większości badań klinicznych stosowano 20–40 mg standaryzowanego ekstraktu dziennie przez okres 12–24 tygodni.
Czerwona koniczyna (izoflawony)
Czerwona koniczyna zawiera izoflawony – fitoestrogeny wykazujące powinowactwo głównie do receptorów estrogenowych β. Badania wskazują, że preparaty zawierające 40–80 mg izoflawonów dziennie mogą w niewielkim stopniu zmniejszać liczbę uderzeń gorąca, zwłaszcza u kobiet z bardziej nasilonymi objawami.
Metaanalizy wskazują redukcję liczby uderzeń gorąca średnio o 1–1,5 epizodu dziennie, jednak wyniki badań pozostają niejednoznaczne. Skuteczność jest zwykle mniejsza niż w przypadku hormonalnej terapii menopauzalnej.
Soja
Izoflawony sojowe należą do najlepiej poznanych fitoestrogenów. Metaanalizy wskazują, że mogą zmniejszać częstość uderzeń gorąca średnio o około 20–30%, jednak efekt pojawia się stopniowo – zwykle po 6–12 tygodniach regularnego stosowania. Największe korzyści obserwuje się u kobiet z częstymi objawami naczynioruchowymi.
Korzyści obserwowane w badaniach obejmują:
- zmniejszenie liczby uderzeń gorąca o około 1–2 epizody dziennie,
- największą skuteczność u kobiet doświadczających co najmniej 5 uderzeń gorąca dziennie.
Waleriana (kozłek)
Waleriana nie wpływa na gospodarkę hormonalną, ale może wspierać leczenie zaburzeń snu, które należą do najczęstszych objawów okresu menopauzy. Niektóre badania wskazują na poprawę jakości snu i skrócenie czasu zasypiania, choć wyniki nie są jednoznaczne.
Metaanalizy dotyczące bezsenności wskazują, że waleriana może skracać czas zasypiania o około 15–20 minut i poprawiać subiektywną jakość snu, jednak efekty są umiarkowane.
Wiesiołek dwuletni
Olej z wiesiołka, który można znaleźć m.in. w MyBestComplement, jest źródłem kwasu gamma-linolenowego (GLA). Pomimo dużej popularności nie wykazano jednoznacznie, aby skutecznie zmniejszał uderzenia gorąca. Może natomiast wspierać kondycję skóry, choć dowody dotyczące łagodzenia objawów menopauzy są ograniczone.
Szałwia
Szałwia nie jest fitoestrogenem. Tradycyjnie stosowana jest przede wszystkim w celu ograniczenia nadmiernej potliwości. Niewielkie badania sugerują, że ekstrakty z liści mogą zmniejszać częstość uderzeń gorąca oraz nocnych potów, jednak liczba wysokiej jakości badań jest ograniczona.
W niewielkich badaniach klinicznych ekstrakty z szałwii zmniejszały częstość uderzeń gorąca nawet o 50–60% po 8 tygodniach, jednak liczba dostępnych opracowań jest niewielka, dlatego potrzebne są dalsze analizy.
Czym są fitohormony i czy są bezpieczne?
Fitoestrogeny to naturalne związki występujące w roślinach, których budowa chemiczna częściowo przypomina estrogeny. Najlepiej poznane są izoflawony obecne w soi i czerwonej koniczynie oraz lignany występujące m.in. w siemieniu lnianym.
Fitoestrogeny wykazują aktywność estrogenową około 100–1000 razy słabszą niż naturalny estradiol, dlatego ich działanie jest znacznie łagodniejsze niż hormonalnej terapii menopauzalnej.
Większość preparatów jest dobrze tolerowana, jednak nie są one odpowiednie dla wszystkich. Szczególną ostrożność powinny zachować kobiety:
- z przebytym hormonozależnym nowotworem piersi lub endometrium,
- przyjmujące tamoksyfen lub inne leki hormonalne,
- z chorobami wątroby (zwłaszcza w przypadku pluskwicy groniastej).
Przed rozpoczęciem suplementacji warto skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.
Jak stosować zioła? Herbata, kapsułki
Forma preparatu ma znaczenie dla skuteczności. Najwięcej badań dotyczy standaryzowanych ekstraktów w kapsułkach lub tabletkach, które zawierają określoną ilość substancji aktywnych. W przypadku naparów i nalewek stężenie związków czynnych może być zmienne, co utrudnia ocenę ich działania.
Standaryzowane kapsułki i tabletki
To najlepiej przebadana forma stosowania ziół w okresie menopauzy. Standaryzowane ekstrakty zawierają określoną ilość substancji aktywnych (np. izoflawonów), dzięki czemu łatwiej uzyskać powtarzalne dawkowanie i przewidywalny efekt.
Herbatki ziołowe
Napary ziołowe mogą stanowić uzupełnienie codziennej diety, jednak zawartość substancji aktywnych zależy od jakości surowca oraz sposobu przygotowania. Z tego względu ich działanie jest zwykle mniej przewidywalne niż w przypadku standaryzowanych ekstraktów.
Ekstrakty płynne i nalewki
Ekstrakty płynne i nalewki również zawierają skoncentrowane substancje aktywne, jednak wymagają dokładnego dawkowania. Nie wszystkie są odpowiednie dla każdej osoby, zwłaszcza jeśli zawierają alkohol lub są stosowane równocześnie z niektórymi lekami.
Czy zioła mogą wchodzić w interakcje z lekami?
Tak. Choć preparaty roślinne są często postrzegane jako naturalne i bezpieczne, niektóre z nich mogą wpływać na działanie przyjmowanych leków.
Najważniejsze przykłady to:
- dziurawiec, który może zmniejszać skuteczność wielu leków, m.in. antykoncepcji hormonalnej, leków przeciwzakrzepowych czy immunosupresyjnych,
- izoflawony sojowe i czerwona koniczyna, które wymagają ostrożności u kobiet stosujących tamoksyfen lub inne leki hormonalne,
- waleriana, która może nasilać działanie leków nasennych i uspokajających.
Dlatego przed rozpoczęciem suplementacji warto poinformować lekarza lub farmaceutę o wszystkich stosowanych preparatach.
Jak długo stosować zioła, żeby poczuć efekty?
Pierwsze efekty stosowania niektórych preparatów roślinnych mogą pojawić się po około 4–8 tygodniach regularnego stosowania. Dotyczy to przede wszystkim standaryzowanych ekstraktów z pluskwicy groniastej oraz izoflawonów sojowych. Pełna ocena skuteczności zwykle wymaga 3–6 miesięcy systematycznej suplementacji.
Jeżeli po 8–12 tygodniach nie obserwuje się poprawy, warto skonsultować się z lekarzem i rozważyć inne metody postępowania.
Zioła czy gotowe suplementy? Co wybrać?
Samodzielne zioła mogą być dobrym rozwiązaniem na lepsze samopoczucie u kobiet z łagodnymi objawami menopauzy. W praktyce wiele osób wybiera jednak gotowe preparaty zawierające kilka standaryzowanych składników aktywnych, witaminy i minerały (np. magnez), dzięki czemu nie trzeba samodzielnie kompletować suplementacji.
MyBestMenopause
To unikatowy produkt wspierający kobiety w okresie okołomenopauzalnym. Holistyczna formuła DAY & NIGHT została opracowana z myślą o wsparciu organizmu zarówno w okresie perimenopauzy, jak i menopauzy.
Dzięki połączeniu witamin i ekstraktów roślinnych może stanowić wsparcie w łagodzeniu objawów związanych ze zmianami hormonalnymi.
Witamina B12 i foliany w postaci Quatrefolic wspierają prawidłowy metabolizm energetyczny. Ekstrakty roślinne, takie jak pluskwica, melisa czy rumianek, sprzyjają wyciszeniu i relaksowi, bez konieczności stosowania melatoniny.
Co mówią wytyczne?
Wytyczne The Menopause Society (2023), EMAS oraz NICE zgodnie podkreślają, że preparaty roślinne mogą przynosić korzyści części kobiet z łagodnymi objawami menopauzy, w tym problemem z utrzymaniem wagi.
Jednocześnie zwracają uwagę na duże zróżnicowanie dostępnych preparatów oraz ograniczoną jakość części badań klinicznych. Dlatego decyzję o wyborze konkretnego preparatu warto podejmować indywidualnie, uwzględniając objawy, stan zdrowia oraz możliwe interakcje z przyjmowanymi lekami.
Zioła mogą być wartościowym wsparciem w łagodzeniu objawów menopauzy, jednak ich skuteczność zależy od rodzaju preparatu i indywidualnej reakcji organizmu. Najlepiej przebadane są standaryzowane ekstrakty z pluskwicy groniastej oraz izoflawony sojowe. Jeśli objawy są nasilone lub znacząco obniżają jakość życia, warto skonsultować się z lekarzem i omówić wszystkie dostępne możliwości postępowania, w tym hormonalną terapię menopauzalną.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Jakie zioła mogą łagodzić objawy menopauzy?
Najczęściej omawiane to: pluskwica groniasta (Cimicifuga racemosa) – jedne z najlepiej przebadanych ziół, w części badań zmniejsza uderzenia gorąca i poprawia sen; czerwona koniczyna – zawiera izoflawony działające jak fitohormony; soja i izoflawony sojowe – w metaanalizach łagodziły uderzenia gorąca; waleriana (kozłek) – na zaburzenia snu; wiesiołek dwuletni – przy suchości skóry i dyskomforcie.
Czym są fitohormony i czy są bezpieczne?
Fitohormony (fitoestrogeny) to związki roślinne o budowie zbliżonej do ludzkich estrogenów. Wiążą się z receptorami estrogenowymi, ale działają wielokrotnie słabiej niż naturalne hormony. Występują m.in. w soi, czerwonej koniczynie i lnie. W zalecanych dawkach są zwykle uważane za bezpieczne dla zdrowych kobiet, jednak osoby z nowotworami hormonozależnymi lub obciążającym wywiadem rodzinnym powinny skonsultować ich stosowanie z onkologiem lub ginekologiem.
Jak stosować zioła na menopauzę – herbata, kapsułki czy nalewka?
Forma zależy od zioła i preferencji. Standaryzowane kapsułki/tabletki zapewniają powtarzalną dawkę składnika aktywnego (najczęściej rekomendowane przy celowanym stosowaniu, np. izoflawonów). Herbatki ziołowe to łagodniejsza forma (np. waleriana czy melisa na sen), ale trudniej kontrolować dawkę. Ekstrakty płynne i nalewki wchłaniają się szybciej, lecz wymagają precyzji dawkowania.
Czy zioła na menopauzę mogą wchodzić w interakcje z lekami?
Tak – to istotne zagadnienie. Dziurawiec może znacząco obniżać skuteczność wielu leków (m.in. antykoagulantów, immunosupresyjnych, antykoncepcji hormonalnej). Izoflawony soi i czerwona koniczyna mogą wchodzić w interakcje z lekami hormonalnymi i tamoksyfenem stosowanym w terapii raka piersi. Waleriana może nasilać działanie środków nasennych i uspokajających. Zawsze informuj lekarza o stosowanych ziołach.
Jak długo trzeba stosować zioła, żeby poczuć efekty w menopauzie?
To zależy od preparatu i organizmu. Dla izoflawonów i pluskwicy groniastej pierwsze efekty obserwuje się zwykle po 4–8 tygodniach regularnego stosowania, a pełne działanie oceniano po 3–6 miesiącach. Jeśli po 2–3 miesiącach nie ma poprawy lub objawy się nasilają, warto skonsultować się z lekarzem.
BIBLIOGRAFIA
- The Menopause Society. The 2023 Nonhormone Therapy Position Statement.
- European Menopause and Andropause Society (EMAS). Clinical Guides.
- NICE Guideline NG23. Menopause: diagnosis and management. Updated 2024.
- Cramer H, Peng W, Lauche R. Is There a Role for Herbal Medicine in the Treatment of Menopausal Symptoms? Maturitas.
- Cochrane Database of Systematic Reviews. Phytoestrogens for menopausal vasomotor symptoms.
- Franco OH, et al. Use of Plant-Based Therapies for Menopausal Symptoms: Systematic Review and Meta-analysis. Maturitas.
- Bińkowska M., Dębski R., Paszkowski T. i wsp. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Menopauzy i Andropauzy na temat hormonalnej terapii menopauzy – stan wiedzy na grudzień 2013 roku. Przegląd Menopauzalny. 2014;13(1):1–12.
- Paszkowski T., Dębski R., Bińkowska M. i wsp. Menopauzalna terapia hormonalna w pytaniach i odpowiedziach – podręcznik dla lekarzy różnych specjalności. Przegląd Menopauzalny. 2018;17(2):55–90.
- Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników (PTGiP). Stanowiska i rekomendacje dotyczące opieki nad kobietą w okresie menopauzy oraz menopauzalnej terapii hormonalnej (publikowane w Ginekologii Polskiej i Przeglądzie Menopauzalnym).
- Duda G. i wsp. Fitoestrogeny w żywieniu kobiet w wieku menopauzalnym. Żywienie Człowieka i Metabolizm. 2007;34(1–2):783–787.
- Bińkowska M. Menopauza – praktyczne aspekty diagnostyki i leczenia. Przegląd Menopauzalny – artykuły poglądowe dotyczące postępowania u kobiet w okresie okołomenopauzalnym.
Autorka artykułu:
