Dieta i nawyki przy zespole jelita drażliwego (IBS)

Kobieta dotyka brzucha, podkreślając zdrowie i dobre samopoczucie.
Co pomaga na IBS? W łagodzeniu objawów zespołu jelita drażliwego pomocne mogą być indywidualnie dobrana dieta, w tym czasowa dieta low-FODMAP, regularne posiłki, odpowiedni rodzaj błonnika, aktywność fizyczna i redukcja stresu. U niektórych osób można rozważyć dodatkowe wsparcie, np. wybrane szczepy probiotyczne lub maślan sodu, jednak dowody dotyczące ich skuteczności są zróżnicowane. Postępowanie warto prowadzić pod opieką lekarza i dietetyka.Zespół jelita drażliwego (IBS) może znacząco wpływać na codzienny komfort. Ból brzucha, wzdęcia, biegunki, zaparcia czy uczucie niepełnego wypróżnienia sprawiają, że wiele osób zaczyna eliminować kolejne produkty spożywcze. Tymczasem dieta przy IBS nie powinna polegać na tworzeniu coraz dłuższej listy produktów zakazanych.

Jedną z najlepiej przebadanych interwencji żywieniowych w IBS jest dieta low-FODMAP. Nie jest to jednak dieta „na zawsze”. Powinna przebiegać etapowo: od krótkiego ograniczenia produktów bogatych w FODMAP, przez ich kontrolowane ponowne wprowadzanie, aż do stworzenia możliwie różnorodnej diety dopasowanej do indywidualnej tolerancji. [1]

Czym jest IBS – przyczyny i objawy

Zespół jelita drażliwego (ang. irritable bowel syndrome, IBS) należy do zaburzeń interakcji jelito–mózg. Oznacza to, że problem nie sprowadza się wyłącznie do tego, co znajduje się na talerzu. Znaczenie mogą mieć m.in. zaburzenia motoryki przewodu pokarmowego, zwiększona wrażliwość trzewna, komunikacja na osi jelito–mózg, przebyte infekcje przewodu pokarmowego, czynniki psychologiczne oraz zmiany w mikrobiocie jelitowej. [2, 3]

IBS może występować w kilku postaciach: z dominującym zaparciem (IBS-C), biegunką (IBS-D), w postaci mieszanej (IBS-M) lub niesklasyfikowanej.

Do typowych objawów należą:

  • nawracający ból brzucha,
  • wzdęcia i uczucie rozpierania,
  • biegunki lub zaparcia,
  • zmiana częstotliwości wypróżnień i konsystencji stolca,
  • uczucie niepełnego wypróżnienia,
  • niekiedy obecność śluzu w stolcu.

Według Kryteriów Rzymskich V IBS należy do zaburzeń interakcji jelito–mózg (DGBI). W najnowszej wersji kryteriów ponownie uwzględniono nie tylko ból, ale również dyskomfort w jamie brzusznej. Zmieniono także próg częstości występowania objawów – z co najmniej jednego dnia w tygodniu, obowiązującego w Kryteriach Rzymskich IV, do średnio trzech dni w miesiącu.

Kryteria uwzględniają nawracający, ale nie ciągły ból lub dyskomfort w jamie brzusznej w ciągu ostatnich trzech miesięcy, związany z co najmniej dwoma spośród następujących elementów: wypróżnianiem, zmianą częstotliwości stolca lub zmianą jego konsystencji. Początek objawów powinien przypadać co najmniej sześć miesięcy przed rozpoznaniem. [2]

Warto pamiętać, że podobne dolegliwości mogą występować również w innych chorobach przewodu pokarmowego. Dlatego nawracającego bólu, dyskomfortu czy zmian rytmu wypróżnień nie należy samodzielnie diagnozować jako IBS.

Dieta low-FODMAP krok po kroku

FODMAP to skrót określający grupę krótkołańcuchowych, fermentujących węglowodanów: oligosacharydów, disacharydów, monosacharydów i polioli.

Część z nich jest słabo wchłaniana w jelicie cienkim. Trafiając dalej do jelita, mogą zwiększać ilość znajdującej się w nim wody i ulegać fermentacji przez bakterie jelitowe. U osoby z IBS, szczególnie przy zwiększonej wrażliwości trzewnej, może się to wiązać z nasileniem wzdęć, bólu brzucha czy zaburzeń rytmu wypróżnień.

Nie oznacza to jednak, że FODMAP są „złe” albo szkodliwe dla jelit. Wiele produktów będących ich źródłem to wartościowe elementy zdrowej diety, a niektóre FODMAP wykazują działanie prebiotyczne.

Celem diety low-FODMAP nie jest więc trwałe wyeliminowanie tych związków, lecz ustalenie indywidualnej tolerancji. [1, 6]

American Gastroenterological Association określa dietę low-FODMAP jako jedną z najlepiej udokumentowanych interwencji dietetycznych stosowanych w IBS. Powinna ona obejmować trzy etapy: ograniczenie FODMAP, ponowne wprowadzanie oraz personalizację diety. [1]

Więcej informacji o jej zasadach znajdziesz w artykule Dieta low-FODMAP – co musisz wiedzieć.

Faza eliminacji

Pierwszy etap polega na czasowym ograniczeniu produktów o wysokiej zawartości FODMAP i zastąpieniu ich odpowiednikami o niższej zawartości tych związków.

Nie powinna to być jednak dieta skrajnie eliminacyjna. W praktyce oznacza zamianę produktów, a nie usuwanie całych grup żywności.

Przykładowo zamiast jabłka można wybrać kiwi, zamiast zwykłego mleka – mleko bez laktozy, a zamiast cebuli wykorzystać do przyprawiania potraw szczypiorek lub zieloną część cebulki dymki.

Faza restrykcyjna powinna być ograniczona w czasie. AGA zaleca, aby trwała nie dłużej niż 4–6 tygodni. Jeżeli mimo prawidłowego stosowania diety nie obserwuje się poprawy, nie ma uzasadnienia dla jej dalszego zaostrzania. Należy wówczas ponownie przyjrzeć się przyczynom dolegliwości i innym możliwościom postępowania. [1]

Ponowne wprowadzanie produktów

Jeżeli po pierwszym etapie objawy wyraźnie się zmniejszyły, rozpoczyna się reintrodukcję. To bardzo ważny, a czasami pomijany etap diety low-FODMAP.

Poszczególne grupy FODMAP wprowadza się stopniowo, obserwując reakcję organizmu. Pozwala to określić, które FODMAP wywołują objawy, w jakiej ilości i jak często mogą być spożywane.

Jedna osoba może źle reagować na większą ilość laktozy, ale dobrze tolerować produkty zawierające fruktany. Inna może bez problemu zjeść niewielką porcję produktu bogatego w FODMAP, a objawy pojawią się dopiero po zwiększeniu porcji.

Dlatego reakcja na żywność w IBS jest bardzo indywidualna. [1, 6]

Personalizacja

Ostatni etap to stworzenie własnego, możliwie różnorodnego sposobu żywienia. Do jadłospisu wracają produkty i porcje dobrze tolerowane, a ograniczeniu podlegają przede wszystkim te, które rzeczywiście nasilają objawy.

To właśnie personalizacja, a nie długotrwała eliminacja, jest docelowym etapem diety low-FODMAP.

Jest to szczególnie ważne dlatego, że wiele produktów zawierających FODMAP dostarcza błonnika i związków o działaniu prebiotycznym. Przykładem są fruktany, które są fermentowane przez bakterie jelitowe i mogą mieć korzystne właściwości, choć u części osób z IBS ta sama fermentacja może powodować dolegliwości. [6]

Najlepiej, aby szczególnie faza eliminacji i ponownego wprowadzania produktów była prowadzona z dietetykiem mającym doświadczenie w pracy z osobami z IBS. Jest to istotne zwłaszcza przy już mocno ograniczonej diecie i ryzyku niedoborów żywieniowych.

Co jeść przy IBS? Produkty low-FODMAP i high-FODMAP

Poniższa tabela przedstawia przykładowe produkty, które mogą być pomocne podczas planowania diety przy IBS, szczególnie w początkowej fazie low-FODMAP.

Częściej wybieraj – przykłady low-FODMAP Ogranicz w fazie eliminacyjnej – przykłady high-FODMAP
Kiwi, pomarańcze, winogrona, truskawki Jabłka, gruszki, mango
Marchew, ogórek, pomidor, cukinia Cebula, czosnek
Ryż, ziemniaki, komosa ryżowa, płatki owsiane Produkty pszenne w większych porcjach, jeśli są źródłem fruktanów
Mleko i jogurt bez laktozy Zwykłe mleko i część produktów mlecznych bogatych w laktozę
Twarde sery Część świeżych produktów mlecznych bogatych w laktozę
Tofu twarde Niektóre nasiona roślin strączkowych w większych porcjach
Mięso, ryby, jaja bez dodatków high-FODMAP Gotowe produkty z dodatkiem np. cebuli lub czosnku
Orzechy włoskie, orzeszki ziemne w odpowiedniej porcji Nerkowce
Oliwa, oleje Miód i syropy bogate w nadmiar fruktozy
Cukier stołowy w umiarkowanej ilości Poliole, np. sorbitol, mannitol, maltitol

Ważne: zawartość FODMAP zależy również od porcji produktu i sposobu jego przetworzenia. Nie należy więc traktować tabeli jako uniwersalnej listy produktów „dozwolonych” i „zakazanych”. [6]

Nawyki i redukcja stresu przy IBS

Dieta jest ważnym elementem postępowania w IBS, ale nie jedynym. Ponieważ IBS jest zaburzeniem interakcji jelito–mózg, na nasilenie objawów mogą wpływać również styl życia, sen, stres i sposób spożywania posiłków.

Warto zadbać o codzienne nawyki, które wspierają prawidłowe funkcjonowanie układu pokarmowego. Więcej ogólnych wskazówek znajdziesz w artykule Dieta wspierająca zdrowe jelita – co jeść, aby zapewnić ich prawidłowe funkcjonowanie.

Jedz regularnie i bez pośpiechu

Regularne posiłki pomagają uporządkować rytm dnia i pracę przewodu pokarmowego. Warto unikać zarówno wielogodzinnych przerw, jak i bardzo dużych posiłków spożywanych jednorazowo.

Osobom z IBS zaleca się regularne spożywanie posiłków, unikanie ich pomijania i przeznaczenie odpowiedniej ilości czasu na jedzenie. [3]

Dobierz odpowiedni rodzaj błonnika

Duże ilości błonnika nierozpuszczalnego, np. otrębów pszennych, mogą u części osób z IBS nasilać objawy.

Lepsze dane dotyczą błonnika rozpuszczalnego, którego źródłem są m.in. płatki owsiane, babka jajowata (psyllium), nasiona chia czy siemię lniane. Jego ilość warto zwiększać stopniowo i dopasować do indywidualnej tolerancji, pamiętając jednocześnie o odpowiednim nawodnieniu. [3]

Obserwuj reakcję na kawę

Czarna kawa jest napojem low-FODMAP. Jednak u części osób, szczególnie z tendencją do biegunek, większe ilości kofeiny mogą nasilać dolegliwości.

Znaczenie mają również dodatki do kawy, np. mleko zawierające laktozę czy niektóre słodkie syropy, które mogą być źródłem FODMAP.

Jedz spokojniej

Szybkie jedzenie sprzyja połykaniu większej ilości powietrza, co może zwiększać uczucie wzdęcia i rozpierania.

Staraj się więc jeść spokojnie, dokładnie przeżuwać pokarm i – jeśli to możliwe – nie spożywać posiłków w biegu.

Ruszaj się regularnie

Regularna aktywność fizyczna jest jednym z elementów postępowania wspierającego przy IBS.

Nie musi oznaczać intensywnych treningów – wybierz taką formę ruchu, którą możesz wykonywać systematycznie i która nie nasila Twoich dolegliwości. [3]

Zadbaj o sen i redukcję stresu

Stres może nasilać objawy IBS ze względu na dwukierunkową komunikację między jelitami a układem nerwowym.

Pomocne mogą być odpowiednia ilość snu, regularny odpoczynek i techniki relaksacyjne. Redukcja stresu jest jednym z elementów kompleksowego postępowania.

Co na IBS? Wsparcie probiotykami i maślanem sodu

Przy zespole jelita drażliwego kluczowe jest indywidualne dostosowanie diety, stylu życia i ewentualnego leczenia do dominujących objawów.

U części osób rozważa się również stosowanie wybranych preparatów wspierających funkcjonowanie przewodu pokarmowego. Należy jednak pamiętać, że suplementacja nie zastępuje diagnostyki, leczenia ani odpowiednio dobranej diety, a skuteczność poszczególnych preparatów w IBS nie jest jednakowo udokumentowana.

Czy probiotyki pomagają przy IBS?

W przypadku probiotyków obowiązuje ważna zasada: działanie jest szczepozależne.

Jednym z przebadanych w IBS szczepów jest Lactobacillus plantarum 299v (DSM 9843). W randomizowanym badaniu z udziałem 214 osób z IBS czterotygodniowe stosowanie szczepu wiązało się z większą poprawą m.in. bólu brzucha i wzdęć niż placebo. [4]

Nie oznacza to jednak, że każdy probiotyk będzie działał w taki sam sposób. Wyniki badań nad probiotykami w IBS są zróżnicowane, dlatego nie można jednoznacznie rekomendować wszystkich preparatów jako skutecznych w łagodzeniu objawów.

Jeżeli rozważasz stosowanie probiotyku, warto zwracać uwagę przede wszystkim na konkretny szczep i badania wykonane z jego udziałem, a nie wyłącznie liczbę bakterii czy szczepów na opakowaniu.

Więcej informacji znajdziesz w artykułach Probiotyki na jelita oraz Najlepszy probiotyk – na co zwrócić uwagę przy wyborze?.

Maślan sodu – jakie ma znaczenie przy IBS?

Maślan sodu to sól sodowa kwasu masłowego. Kwas masłowy należy do krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA) powstających m.in. podczas bakteryjnej fermentacji błonnika i stanowi ważne źródło energii dla komórek nabłonka jelita grubego.

Badano również stosowanie maślanu sodu u osób z IBS. Dostępne wyniki są obiecujące, jednak wymagają ostrożnej interpretacji.

Przykładowo w dużym badaniu obserwacyjnym zastosowanie mikrokapsułkowanego maślanu sodu wiązało się ze zmniejszeniem części objawów IBS. Ze względu na charakter badania wyniki te nie stanowią jednak wystarczającego potwierdzenia skuteczności u wszystkich pacjentów. [5]

Maślan sodu można zatem rozważać jako dodatkowy element wspierający postępowanie, ale nie jest on zamiennikiem właściwej diagnostyki, indywidualnie dobranej diety czy leczenia.

Więcej na temat tego związku przeczytasz w artykule Maślan sodu – działanie i właściwości wspierające jelita.

Jednym z produktów zawierających maślan sodu jest Maślan Sodu+ SR, zawierający 1200 mg maślanu sodu w zalecanej porcji dziennej oraz inulinę. Produkt wykorzystuje formułę o przedłużonym uwalnianiu składników.

opakowanie maślanu sodu o przedłużonym uwalnianiu

Ze względu na obecność inuliny jego stosowanie u osób z IBS wymaga uwzględnienia indywidualnej tolerancji, szczególnie podczas fazy eliminacyjnej diety low-FODMAP.

Komentarz dietetyka: inulina a low-FODMAP

Inulina należy do fruktanów, czyli FODMAP, dlatego u części osób z IBS może nasilać wzdęcia i dyskomfort. Jej tolerancja jest jednak indywidualna i zależna m.in. od dawki. W ścisłej fazie eliminacyjnej preparat zawierający inulinę warto więc wprowadzać indywidualnie. U osób wrażliwych na fruktany ocenę tolerancji można rozważyć na późniejszym etapie diety, podczas ponownego wprowadzania FODMAP.

Bibliografia

  1. Chey W.D., Hashash J.G., Manning L., Chang L. AGA Clinical Practice Update on the Role of Diet in Irritable Bowel Syndrome: Expert Review. Gastroenterology. 2022.
  2. Rome Foundation. Rome V Criteria.
  3. NICE. Irritable bowel syndrome in adults: diagnosis and management.
  4. Ducrotté P. i wsp. Clinical trial: Lactobacillus plantarum 299v (DSM 9843) improves symptoms of irritable bowel syndrome. World Journal of Gastroenterology. 2012.
  5. Lewandowski K. i wsp. The effectiveness of microencapsulated sodium butyrate at reducing symptoms in patients with irritable bowel syndrome. Przegląd Gastroenterologiczny. 2022.
  6. Monash University. FODMAP – Fructans and GOS. Materiały edukacyjne Monash FODMAP.

Autor: Patrycja Kowalska, dietetyk

Najczęściej zadawane pytania

W łagodzeniu objawów IBS pomaga przede wszystkim indywidualnie dobrana dieta, regularne posiłki, aktywność fizyczna i redukcja stresu. U części osób pomocna może być czasowa dieta low-FODMAP. Dodatkowym wsparciem mogą być wybrane, przebadane szczepy probiotyczne oraz maślan sodu. Postępowanie zawsze warto dostosować do postaci IBS, dominujących objawów i indywidualnej tolerancji.

Dieta przy IBS powinna być dopasowana do dominujących objawów i indywidualnej tolerancji produktów. U części osób pomocna może być czasowa dieta low-FODMAP, polegająca na ograniczeniu fermentujących węglowodanów, a następnie ich stopniowym ponownym wprowadzaniu i personalizacji jadłospisu. Ważne są także regularne posiłki oraz odpowiedni dobór ilości i rodzaju błonnika – szczególnie błonnika rozpuszczalnego. Celem diety nie jest trwałe eliminowanie wielu produktów, ale znalezienie możliwie różnorodnego sposobu żywienia, który nie nasila objawów.

Do najczęstszych objawów IBS należą nawracający ból lub dyskomfort w jamie brzusznej, wzdęcia oraz zmiany rytmu wypróżnień – biegunki, zaparcia lub ich naprzemienne występowanie. Może pojawić się także uczucie niepełnego wypróżnienia. Aktualne Kryteria Rzymskie V uwzględniają ból lub dyskomfort w jamie brzusznej występujący co najmniej 3 dni w miesiącu oraz jego związek z wypróżnianiem i zmianą częstotliwości lub konsystencji stolca.

Przyczyny IBS nie zostały w pełni poznane. Jest to zaburzenie o wieloczynnikowym podłożu, związane m.in. z nieprawidłowościami w komunikacji na osi jelito–mózg, zwiększoną wrażliwością trzewną i zaburzeniami motoryki przewodu pokarmowego. Znaczenie mogą mieć również przebyte infekcje jelitowe, przewlekły stres oraz zmiany w składzie i funkcjonowaniu mikrobioty jelitowej. U poszczególnych osób udział tych czynników może być różny, dlatego nie można wskazać jednej przyczyny IBS.

Probiotyki mogą być elementem wsparcia u osób z IBS, jednak ich działanie zależy od konkretnego szczepu i indywidualnej odpowiedzi organizmu. Nie każdy probiotyk ma udokumentowaną skuteczność w łagodzeniu objawów IBS. Jednym z lepiej przebadanych szczepów jest Lactobacillus plantarum 299v (DSM 9843). Wybierając probiotyk, warto więc kierować się przede wszystkim konkretnym szczepem i dowodami naukowymi dotyczącymi jego zastosowania.

Informacja medyczna

Treści publikowane na blogu mają charakter informacyjno-edukacyjny i nie stanowią porady medycznej, diagnostycznej ani farmaceutycznej. Nie zastępują konsultacji z lekarzem, farmaceutą ani dietetykiem. W razie wątpliwości dotyczących zdrowia lub stosowania suplementów diety skonsultuj się ze specjalistą.